جاغوری یک - درمان سنتی هزارگی

درمان سنتی هزارگی

بخش نخست:

درمان سنتی هزارگی گنجینه علمی است که دچار فراموشی شده است. حقایق تلخی که یک کلمه دربارۀ آن نوشته نشده است. گردآوری این اعتقاد مردمی که در حد باورهای مذهبی است تلاش و برنامه ریزی بی وقفه را می طلبد. با توجه به اینکه اقبال همگان نيز به استفاده از طب سنتي براي درمان بيماري‌هاکاهش یافته است. درحالیکه به گواهي تاریخ خراسانیان و به طبع هزاره ها در زماني نه چندان دور، طلايه‌دار طب سنتي (طب سينائي) در جهان بودند به طوري كه‌كتب ‌پزشكي ‌بوعلي سينا تا قرن شانزدهم در دانشگاه‌هاي معتبر اروپا تدريس مي‌شد. اما هزاره ها امروز اين طب را به عنوان بايه اى و مستقل به سخره می نگرند و يك نوع وصله به طب رايج می دانند و درمان ها را با معيارهاى رايج می سنجند، در حالیکه طب سنتی اضافه بردارا بودن بخش از فرهنگ، ارزش، باور ها نشان از تاریخ الگو های سنتی سلامتی هزاره ها در گذشته دارد.

همین طور، دركشورهاي باكستان و هند همواره اين طب رسميت مستقل داشته و داراي دانشگاهها و آموزشي مستقل از طب رايج است. هم‌اكنون دانشكده‌هاي طب سنتي چين در كشورهاي آمريكاي شمالي و استراليا دايراست. لازم است با درس گرفتن از اين تجربه ها براي احيا و تقويت طب سنتي بومي هزارستان، همت گماریده شود. چرا باید چنین گنجینۀ مهمی به سادگی از دست برود. این درحال است که هزارستان مرکز داروهای ناشناخته گیاهی است و می تواند در آینده یکی از منبع درآمد محلی و بهانۀ برای جذب گردشگران باشد. اگر چند ورود به اين عرصه ها نيازمند تحقيق و زحمت زيادي است اما ميراث گرانبهايي كه در اختيار داريم ما را در مكاشفه در اين علم موفق مي‌كند. با توجه به این مهم چرا باید در زمان حاضر حدود 5 درصد داروهاي مصرفي هزاره ها گياهي باشد، كه بسيار اندك است. آن هم با مصرف داروهاي گياهي در عطاري ها که مردم به چشم سخره به آنان می نگرند. یاد مان باشدکه طب سنتي هزارگی انسان محوراست، درمانگران بومی هزاره حتي گاهي جان و آبروي خود را در اين راه مي‌گذاشتند. اما امروزه با ابزارهاي جديد تجربي وشناخت بيماريها و درمان آنها شناخت انسان و درمان جامع بيماريهای آن با تجربه و پول محک زده می شود. بدون شک اگر روزی طب سنتي هزارگی به عرصه تحقيق و عمل بازگردد قطعاً استفاده از اين دانش موجب درمان بسياري از بيماريهاي مزمن و كاهش قابل توجه هزينه هاي گزاف درمان بيماريها در هزارستان خواهد شد. ‌دلیل این ادعا در این حرف نهفته است که مردمان خراسان بزرگ وارث بيش از 17 هزار كتاب در زمينه طب سنتي است كه حداقل 10 هزار تاي آن امروز هم قابل استفاده است. بنابراین، ما گنجينه گرانبهايي داريم كه اساس آن نگاه جامع به انسان، تقدم پيشگيري بردرمان و رعايت اخلاقی است. برای درستی این باور از طب سنتی سرد مزاجی و گرم مزاجی در باور هزاره ها و علمی بودن آن بنگرید.

سرد مزاج و گرم مزاج:

هزاره ها از روزگاران بس دور مزاج افراد را چهار مزاج گرم و خشك، گرم و مرطوب، سرد و خشك و سرد و مرطوب تقسيم مي کردند كه از اين بين دو مزاج گرم و سرد مزاج هاي اصلي را تشكيل مي دهند، افراد گرم مزاج معمولا افراد پرانرژي، پركار، فعال و برونگرا هستند كه احساسات خود را سريع بروز مي‌دهند. افراد گرم مزاج معمولا غذاهاي گرم مزاج (از نظر طب سنتي) را به خوبي تحمل نمي کنند. از طرف ديگر در بين افراد داراي مزاج سرد، سستي، ناتواني، كمبود انرژي و احساس ضعف شايع است؛ به طوري كه افراد سرد و مرطوب، كند، بي حال و بي حوصله بوده و تمايل چنداني به انجام كار ندارند و به طور كلي افراد سرد مزاج درون‌گرا بوده و احساسات خود را كمتر بروز مي‌دهند.
دکتر شهرام شهابي، عضو هيات علمي دانشگاه علوم پزشکي اروميه نیز در نوشته هایش این باور را تایید می کند. وی می نویسد: خصوصيات فيزيولوژيک و ايمونولوژيک افرادي كه در طب كهن از آنها به عنوان سرد مزاج و گرم مزاج ياد مي‌شود نشان داد، اين تقسيم‌بندي كه صدها سال پيش انجام شده داراي پايه‌اي كاملا علمي است. این نوشته ها نشان می دهد که نباید به چشم حقارت به طب سنتی و به طبع طب سنتی هزارگی نگاه کرد. یکی از راه های درمانگری سنتی هزارگی گیاه درمانی است که نمونه های مهم آن گواه بر این ادعاست.

گیاه درمانی:
قدیمی ترین نوع درمان در میان مردم کهن هزاره گیاه درمانی است كه از گياهان براى پيش‏گيرى و درمان بيمارى‏ها استفاده مى‏کردند. هزاره ها از گذشته های دور می دانستند که تقريباً همه گياهانى كه به عنوان ادويه براى رنگ و طعم دادن به غذا استفاده مى‏شوند خواص درمانى دارند. امروزه پزشکان برای افزودنی های غیرمضر این ادویه ها را توصیه می کنند. مردم هزاره باور دارند که رابطه هر انسان با گياهانى كه در محيط زندگى او مى‏رويند، بيش‏ترين احتمال را براى درمان بيمارى‏هاى او دارند. نیاکان هزاره در گذشته باور داشتند كه طبيعت داروهاى گياهى يا معدنى مناسب هر بيمارى را خلق كرده است و اگر ما آن دارو را نمى‏يابيم نقص از طبيعت نيست بلکه از عدم شناخت ماست که در پی یافتن آن نیستیم.

دراين راستا شاید دلیل این که هزاره ها رابطه نزدیک با گیاهان دارویی دارند این باشد که پدران هزاره ها به مرور زمان و در اثر آزمايش و خطا و نيز تجربه هاي ناموفق فراوان، موفق به كشف برخي ويژگي ها در بعضي از گياهان شده بود و یا مشاهده كرده بود كه چگونه حيوانات به هنگام بيماري از گياهان استفاده مي كنند. به طور نمونه وقتي می ديد يك آهوی زخمي براي تسكين درد، تن خود را به علف مي مالاند، به خاصيت ضد درد آن گياه پي می برد. و بعدها براي تسكين درد زخمهايش آن را به كار می گیرد.

نمونه های از گیاه درمانی هزاره ها:

گل گاو زبان:

هزاره ها از قدیم گل گاو زبان را می شناختند و به خاصیت دارویی آن آشنا بوده اند. مردم هزاره از جوشنده گل گاو زبان برای سرفه، تقویت قلب وسردرد استفاده می کردند. امروزه علم جدید گیاه شناسی و داروسازی بر آن صحه گذاشته اند. آنان اشاره می کنند که گیاه گل گاو زبان، دارای حدود 30 درصد موسیلاژ و اعضای سبز دارای نیترات پتاسیم است. گل گاو زبان دارای اثرضد سرفه، مدر و تقویت قلب است.

نعناع و پونه

مردم هزاره با نعناع و خواهر خوانده آن پونه آشنایند و از آن همواره به عنوان گیاهان دارویی برای خوش طعم کننده، مقوی معده، آرام کننده دردهای موضعی و ضد عفونی استفاده می کردند. امروزه علم جدید گیاه شناسی و داروسازی برآن صحه گذاشته اند. آنان اشاره می کنند که برگ تازه نعناع دارای تانن و اسانس است و عمده ترین ماده در اسانس آن ((مانتول)) می باشد که از آن بعنوان خوش طعم کننده و مقوی معده استفاده می کنند. ((مانتول)) اثر آرام کننده دردهای موضعی داشته و از ضد عفونی کننده های خوب به حساب می آید. و همین طور، پونه، دارای اسانس (محتوی پوله ژون) و آزولن (ضد التهاب) است و از آن بعنوان ضد نفخ و صفرا آور استفاده می شود.

گیاهان تقویت کننده خلق خوش:

نقش گیاهان در ارتقاء و تقویت کننده خلق خوش در بین هزاره ها از قدیم رایج بوده اند. این گیاهان دارویی و خوراکی نقش مهمی در ایجاد حس خوبی و تعادل فیزیکی آدمی دارند. هزاره ها از گیاهی بنام" نگره و اسپند" به منظور تطهیر و تزکیه روح از دود حاصل از سوزاندن آن گیاهان برای خوش خلقی کودکان و بزرگسالان استفاده می کردند. هزاره ها باور داشتند که رایحه های قدرتمند گیاهان می توانند به تعادل سالم و نشاط منتهی شود. به نظر آنان روغن سدر نفس روحانی و جسمانی را تقویت می کند، تعادل را برقرار، حس ارتباطی را تقویت کرده و از سیستم ایمن سازی را حمایت می کند. این روغن قدیم در بین هزاره ها خریداران زیادی داشت.

خواص گياه چوکری (ريواس):

ریواس یا ریباس یا ریواج یک گیاه علفی است که در فصل بهار و اوایل تابستان می روید. به ساقه زیر زمینی این گیاه چوکری تای خاکی یا به زبان علمی راوند می گویند. بهترین نوع جوکری یا ریواس آن است که در کوه های بلند خاکریز ویا گلکوه در جاغوری و قره باغ غزنی می روید. رنگ آن قرمز است و میانه آن زرد رنگ است. هزاره ها چوکری را برای سپیدی دندان به عنوان مسواک به کار می بردند و از خواص دارویی آن به خوبی آگاه بوده اند.

خواص دارویی:

طبیعت آن سرد است، خون را تصفیه می کند، برای تقویت موی سر نافع است، اگر با حنا مخلوط شود رنگ مو را شرابی می کند، لوز المعده را وادار به ترشح انسولین کرده و قند خون را کم می کند، برای رفع جوش بدن مفید است، برای بی اشتهایی- درد معده و بیماری های کبدی نافع است، باعث تقویت معده و روده شده و تنظیم کننده ترشحات و حرکات معده است، سستی و خماری را بر طرف می کند و مسرت بخش است، برای امراض وبایی و اسهال مفید است، چکاندن آب تازه ریواس در چشم سبب تقویت بینایی واز بین رفتن لکه های سفید چشم می گردد، ترکیب ریواس با آبلیمو و مالیدن آن به صورت باعث از بین رفتن جوش و لک می شود.

موم:

موم دو نوع است یکی از آن که در هزارستان معروف به موم سنگ یا سنگ موم است. مانند گیاه است که بر سنگ می روید یا مانند صمغ درختان از پاریگی های نوع خاص سنگ برون می زند. این نوع اخیر را برای درمان درد های درونی به کار می برند. هزاره ها می گویند که اگر آهو تیر بخورد و خود را به سنگ موم برساند، از زخم تیر زنده می ماند. در هزارستان شاید در دایکندی منطقه ای به این نام معروف است. مردم محل این روستا را سنگ موم می گوید. دوبیتی معروفی نیز در این باره مشهور است.

دو تا دختر از تنازو اماده

به سنگ موم دریا زدو اماده

عاشقشی درد چشمانش نبیند

آبی شی قار نشو میمو اماده

نوع دیگر آن موم درختی است که به موم زنبور عسل مشهور است. موم صاف از ديوار خانه زنبور عسل است که در آن تخم مي گذارد و عسل را نگه مي دارد. مزاجش معتدل است. لطيف است و کمي پالاينده و بسيار نرم کننده. ورم سخت را نرم مي کند. خاصيت آن نرمش مي دهد. زخم را از چرک و پليدي پاک مي کند و از آنجا که مي چسبد و سوراخها را مي بندد نمناکي عارضي مي دهد .موم در همه مرهم هاي سردي بخش و گرمي دهنده مفيد است. سم را بر مي کشد. بر زخم تيرهاي زهرآلود مي مالند و هيچ زياني دربر ندارد.

مارچوبه:

در گذشته هزاره باورد داشتند که اگر شاخ گوسفند نر را خرد و در خاک کنند مارچوبه از آن مي رويد. مارچوبه گرم است و هر چه سخت تر مي شود گرمي آن بيشتر مي شود و شيري از آن مي تراود که بسيار گرم و زبان سوز است. مارچوبه عموماً و به ويژه مارچوبه سنگلاخي براي باز شدن بندآمدن هاي دروني و به ويژه انسدادهاي کبد و کليه مفيد است و خاصيت زدايندگي دارد. آب پزش را براي رفع درد پشت و علاج بيماري اعصاب مي خورند. انسدادهاي کبد را باز مي کند، داروي يرقان است.کمي دل بهم خوردن در بردارد. با آب انگور کهنه بپزند پادزهر رتيل است و پخته آن سگ را مي کشد.

ماش دارو:

اين گياه شاخه هاي باريک سرخ مايل به سياهي يا سبز است. گلش سرخ تيره و تلخ مزه و کمي گيرنده است يا تند مزه است و تلخ نيست. به باور هزاره ها مزاج این گیاه گرم و خشک است. خاصيت آن باز کننده، زداينده، درپاک نمودن اندام هاي داخلي بسيار مؤثر و نيرويي اسهال کننده هم دارد. ورم سخت را نرم مي کند و به ويژه علاج ورم سینه است. داروي بيماري هاي کبد است و بند آمدن هاي کبد را باز مي کند.

شلغم :

ميوه شلغم مانند غلافي بارك و دراز است كه در آن چند دانه سياه وجود دارد. شلغم در هواي سرد بسيار خوب رشد مي كند و شايد علت آن باشد كه براي درمان بيماريهايي كه در فصل سرما زياد است و بيماريهاي تنفسي بكار مي رود. هزاره ها از قدیم شلغم را برای درمان سرما خوردگی استفاده می کردند. همین هزاره باور داشتند که شلغم خاصیت ضد سرطانی دارد و پزشکان امروزه آن را توصیه می کنند.

ماش:

در دارويي بودن به عدس شبيه و از عدس دير هضم تر است. مزاجش معتدل و مايل به خشکي است. خاصيت همچون عدس قبض است و سبب سودا مي شود. براي مفاصل خوب است و ضماد آن فتق و آب در بيضه آمدن کودک را شفا مي دهد.

لوبيا:

هزاره ها اعتقاد دارند که لوبیا سرد و خشک است ولي عده اي مي گويند گرم است و لوبياي سرخ از هرنوع گرم مزاج تر است. خاصيت لوبيا از ماش زود هضم تر است ولي باد آورتر است و باقلا از لوبيا بادزاتر مي باشد. براي سينه و شش خوب است.

همین طور هزاره ها گیاه کاسنی وکلیه قسمتهای آن مخصوصا ریشه آن بعنوان مقوی، صفرا آور، اشتها آور و در نارسایی اعمال کبد و دفع رسوبات ادراری بکار می بردند. کاهو نیز در بین هزاره ها به مصرف تغذیه می رسد. گیاه دارای فعالیت آنتی بیوتیکی بوده و برای درمان تب مالت استفاده دارد.

گل قاصد؛ در بین هزاره ها به عنوان مقوی، ضد اسکوربوت، صفرا آور، کاهش قند خون، رفع احتقانهای کبدی، دفع سنگهای کلیوی و صفرا بکار می رود.

زعفران در بین هزاره ها بعلت دارا بودن مواد تلخ ، موجب هضم آسان غذا و به علت اسانمس آن محرک سیستم عصبی مرکزی است. همچنین عصاره گیاه دارای اثر قاعده آور است.

انواع درمان سنتی هزارگی:

هزاره ها برای درمان بيماري هاي مختلف جسمي و روحي به وسيله گياهان روش ها و انواع های گوناگون دارند. يكي از روش هاي قديمي هزاره ها، درمان گياهي است. به باور هزاره ها خداوند حكيم درمان همه بيماري ها و دردها را در طبيعت قرار داده است. در کنار درمان گیاهی روش های آزمودنی پزشکی نیز دارند که نمونه های آن ها چنین اند:

1- فصد (رگ زدن)

يكي از روش هاي خون گيري در درمان سنتي هزارگی است. برای رگ زدن نخست برخی از اعضای بدن را با نوک تیغ رگ می زند. بعد با شاخ کشیدن فصد می کند. وسیله درمانی این نوع درمان بیشتر شاخ آهو، بز یا شاخ گاو است. اين عمل باعث دفع بسياري از سموم بدن به خصوص در مواقع غلبه سودا شده و مواد زائدي كه در خون رسوب و افزايش پيدا مي كند را نيز دفع مي كند.

2- داغ گذاشتن:

برای درمان اکثر بیماری ها سخت تجویز می شود. برای درمان با داغ نخست ساقه خشک گیاه بنام محلی(اوله) را می تراشد ولوله می کند. سپس آن را در سان سپید و یا هرپارچه ای لول می کند ودر ته آن چیز چسپناک مانند شیرینی محلی می چسپاند. نقطه درد را درمانگر با انگشت پیدا می کند و داغ را می کارد. سر بالای لوله را آتش می زند و تا آخر لوله داغ را می سوزاند. وقتی به پوست رسید خود خاموش می شود و پوست را می سوزاند. مواد ویژه گیاه اوله باعث تسکین درد و سوختن رشته های ریز عصب می شود. اینگونه درمان پایان می یابد.

3- بادكش درماني.( بادگیری):

هزاره ها بادکش درمانی را بادگیری می گویند. بادكش درماني، ايجاد مكش در نقاط مختلف بدن به منظور انبساط عروقي بدن و انحراف مواد از نقطه خاص است كه حجامت خشك نيز مي نامند. برای درمان انواع باد ها از این روش با برخی از وسیله های خاص بادکش استفاده می شود. برای درمان نخست بیمار را با پشت یا رو می خوابانند و با دست با وسیله بادکش از منطقه درد تا فرق سر یا نوک پا می کشند تا باد خارج شود. درمان بادکشی به طور سنتی در بین برخی خانواده ها امکان پزیر است. بسیار حرفه ای درمان می شود و کار هرکس نیست. انجام بادكش و چرخاندن ليوان روي بدن افراد فلج شده ناشي از سكته مغزي و قلبي، باعث بهبودي مي شود. در بعضي بيماران انجام بادكش با تركيبي از روغن هاي مخصوص بايد صورت گيرد.

4- حجامت:

در بین هزاره ها حجامت مانند رگ زدن انجام می شود شاید هم نوع درمان رگ زنی است. در زبان فارسي حجامت به معني مداوا تعريف شده و يك روش خون گيري است كه براي پيشگيري از بيماري ها و درمان بعضي بيماري ها انجام مي گيرد. حجامت خشك بدون تيغ و خونگيري است و حجامت تر همراه خونگيري است. حجامت در پيشگيري و درمان بيماري هايي چون آسم، اعتياد به مواد مخدر، نارسايي هضم غذا، سردردهاي ميگرني و اعصاب، چربي خون، غلظت خون و بيماري هاي پوستي كاربرد دارد.

5- ناف گیری:

به باور هزاره ها در صورت بر داشتن چیزی سنگین، حجیم، بار و یا هر چیز با وزن بالا بخشی از بدن متاثر می شود. دلیل آن گرفتگی عضلات، کشی بدن و بسته شدن و یا تنگ شدن یکی از رگ های دور ناف است که به آن ناف رفتن می گوید. رفتن ناف همواره با درد، سستی، بی حالی زیاد و سردرد شدیدی همراست. برای بازگردانیدن بیمار به سلامتی باید با دست دور ناف را بچرخاند تا بخشی از رگ های بزرگ تنگ شود و فشار بر رگ بند آمده آید و در نتیجه تعادل در سیستم رگ ها بر قرارشود. برخی از درمانگران هزاره ها باور دارند که دلیل ناف رفتن جا به جا شدن رگ دور ناف است. آنان دور ناف را با انگشت می گیرد و پریدن رگ مورد نظر را در جای دورتر از کلبه ای ناف پیدا می کند و با چرخش دست آن را در جایگاهش قرار می دهد. درمانگران حرفه ای ناف گیری روش های ویژه خود را برای درمانگری این نوع بیماری دارند. برخی از زیر شانه، برخی از پشت کمر و میان مفاصل و برخی با لیوان از روی کلبه ناف بیمار را درمان می کنند. درمانگری را در جاغوری دیدم که با گذاشتن پارچه ای لول شده در زیر ناف بیمار، وی را از پشت کمر درمان می کرد. دیگری با گذاشتن پارچه ای آتش زده در ته لیوان و گذاشتن لیوان روی کلبه ناف سلامتی را به بیمار بر می گرداند. این نوع درمان را در بین خراسانیان ایران و کرد های ایران و عراق بسیار دیده ام.

6- زالو درماني:

زالو درماني در بین هزاره ها زیاد شایع نیست ولی از پدرم شنیده ام که از مردی می گفت در جاغوری که با زالو برخی از بیماریها را درمان می کرد. داستان و قصه های زالودرمانی بین هزاره ها زیاد است. زالو درماني يكي از روش هاي خون گيري طبي محسوب مي شود كه به لحاظ نحوه خون گيري و ماده هيرودين كه توسط زالو به بدن وارد مي كند، در طب سنتي از جايگاه ويژه اي برخوردار است. هر زالويي اثر درماني ندارد. در بزاق زالو ماده ضد انعقادي وجود دارد كه موجب رقيق شدن خون، بازشدن عروق تنگ و در نتيجه موجب افزايش خون رساني و اكسيژن رساني موضع يا عضو مي گردد. اكنون زالو درماني در بيماري هايي چون تنگي عروق قلب، پيوند پوست، پيوند اعضاء، واريس، ضايعات پوستي، بيماري هاي مفاصل، آرتروز، هموروئيد، زيبايي پوست و تقويت سيستم ايمني كاربرد دارد.

7- ماساژ درماني:

هزاره ها ماساژ درمانی را بسیار می پسندند. دست و پا لگد کردن و گاهی پشت لگد کردن نوعی از ماساژ درماني است. ماساژ درمانی برای درمان بيماري هاي عضلاني، اسكلتي، گوارشي، سردردها، رفع استرس و افسردگي، بهبودي جريان خون و افزايش اكسيژن رساني به بافت ها و بهبودي ده ها بيماري ديگر از خواص ماساژ درماني است.

8- آب درماني:

يكي از روش هاي درمان سنتي هزاره ها آب درمانی است. روش آن مدام و منظم آب خورن و در آب نشستن و زیر آب رفتن است. چشمه های خدادادی هزارستان برای آب درمانی مناسب ترین جای جهان است. در بیشتر مناطق هزارستان چشمه های آب گرم و سرد وجود دارد. آب درماني(هيدروپاتي) يعني درمان امراض به وسيله آب در هزارستان از روز های بس دور رواج داشته است. غاری در بامیان، نگاره زیبای را نشان می دهد که مردی هم شکل هزاره ها در درون آب با دست آب بر سر می ریزد که نشان از آب درمانی در میان هزاره ها دارد. هزاره باور دارند که مصرف صحيح آب نه تنها تندرستي ما را حفظ مي کند، بلکه در صورت از دست رفتن تندرستي يا بروز اختلال در آن از طريق پاکسازي مواد زايد از بدن، آن را باز مي گرداند. آب خنك تر از دماي بدن (37 درجه)، اثر برانگيزنده، خنک کننده و محرک دارد. آب گرم تر از بدن، تقويت کننده، نيرو بخش و قدرت آفرين است. آبي که داغ است آرامش به وجود مي آورد و دردها را مرتفع مي سازد، ولي ايجاد خستگي مفرط مي نمايد. هضم غذا را در بدن خود بهبود بخشد. پوست را پاک می کند و منافذ را براي تعريق باز نگه می دارد. درجه حرارت را به هنگام تب کم می کند. تمام ضايعات از قبيل زخم، بريدگي، سقوط، شکستگي ها، سوختگي ها و ... را ترميم می کند. آسيب هاي کبد، يرقان، سنگ صفرا، يبوست، قولنج، کهير، چاقي و بيماري هاي تحليل برنده را شفا می بخشد. اختلال در آشاميدن، تپش قلب، روماتيسم، نقرس، ضعف جنسي و ... را بهبود می بخشد.

فید خوان rss reader